Vragen over ALD

Wat is ALD?
Adrenoleukodystrofie (ALD) is een aangeboren metabole ziekte die ontstaat door een mutatie (afwijking) in het ABCD1 gen op het X-chromosoom. Hierdoor ontstaat er een probleem in de afbraakroute van verzadigde zeer-lang-keten vetzuren (ZLKV). Door dit probleem in de afbraakroute zal de hoeveelheid ZLKV toenemen (stapelen). Deze ZLKV zijn schadelijk voor de bijnieren, ruggenmerg en hersenen.

Welke klachten veroorzaakt ALD bij jongens?
ALD kan zich bij jongens op drie verschillende manieren uiten: schade aan de hersenen, bijnieren en/of het ruggenmerg. Bij 1 op de 3 jongens ontstaat tussen het derde en achttiende levensjaar schade aan de hersenen. Bij 1 op de 2 jongens ontstaat tussen de zes maanden en het tiende levensjaar schade aan de bijnieren. Bij vrijwel alle volwassen mannen met ALD ontstaat schade aan het ruggenmerg.

Krijgen meisjes of vrouwen met ALD ook klachten?
Meisjes met ALD krijgen geen klachten aan de bijnieren of hersenen. Op middelbare leeftijd ontwikkelt 80% van de vrouwen schade aan het ruggenmerg. Klachten die vrouwen hierbij kunnen krijgen bestaan uit het langzaam ontwikkelen van een loopstoornis (als gevolg van zwakte, stijfheid en verminderd gevoel in de benen) en/of incontinentie. Voor deze vorm van ALD is (nog) geen behandeling beschikbaar.

Valt te voorspellen wie welke klachten krijgt? En op welke leeftijd deze klachten ontstaan?
Nee. Vrijwel alle jongens/mannen met een mutatie in het ABCD1-gen krijgen op enig moment in hun leven klachten. Het is niet te voorspellen welke klachten zullen ontstaan bij mannen met ALD. Ook is niet te voorspellen op welke leeftijd deze klachten zullen ontstaan. Daarnaast kunnen patiënten binnen dezelfde familie (en met dezelfde mutatie) zelfs verschillende klachten ontwikkelen.
Bij vrouwen valt niet te voorspellen of en zo ja, welke klachten zij krijgen van ruggenmergschade. We weten dat bij de vrouwen die klachten van ruggenmergschade krijgen, de eerste klachten rond het 40-60e levensjaar ontstaan.

Waarom is het belangrijk om jongens via de hielprik te screenen op ALD?
Door te screenen wordt ALD vroeg ontdekt en kan de behandeling op tijd starten. Hierdoor kan onomkeerbare schade aan de gezondheid en overlijden van het kind voorkomen worden.
Eén op de drie jongens met ALD krijgt voor het tiende levensjaar een ernstige ontsteking in de hersenen. Dit heet cerebrale ALD. Bij het te laat ontdekken van cerebrale ALD kan dit niet meer behandeld worden en heeft de jongen een grote kans op overlijden. Bij vroege ontdekking kan cerebrale ALD worden behandeld met een stamceltransplantatie. Het is daarom belangrijk dat cerebrale ALD op tijd wordt ontdekt. Jongens met ALD worden periodiek getest op cerebrale ALD. Deze test bestaat uit het maken van een MRI van de hersenen.
Eén op de twee jongens met ALD krijgt voor het tiende levensjaar schade aan de bijnieren. Deze vorm van ALD heet ‘bijnierschorsinsufficiëntie’. De bijnieren maken belangrijke hormonen aan. Als de schade aan de bijnieren te laat wordt ontdekt, kan het kind ernstig ziek worden door een tekort aan bepaalde hormonen. Wanneer deze vorm van ALD op tijd wordt ontdekt, kan de ziekte worden behandeld door het tekort aan bijnierhormonen aan te vullen. Dit gebeurt doorgaans in de vorm van een pil.

Waarom worden alleen jongens gescreend op ALD?
Cerebrale ALD en bijnierschorsinsufficiëntie ontstaan alleen bij jongens.
Meisjes met ALD ontwikkelen een andere, veelal mildere vorm van ALD. Zij krijgen geen klachten van bijnierschorsinsufficiëntie of cerebrale ALD. 80% van de meisjes/vrouwen met ALD ontwikkelt een vorm van ruggenmergschade. Deze ruggenmergschade ontstaat pas op volwassen leeftijd (40-60 jaar). Deze vorm van ALD is niet behandelbaar. Omdat de klachten van ALD bij vrouwen pas op late leeftijd ontstaan en er voor deze vorm van ALD geen behandeling beschikbaar is, wordt in de SCAN-studie alleen gericht op het opsporen van jongens met ALD.

Hoe wordt bijnierschorsinsufficiëntie behandeld?
Bijnierschorsinsufficiëntie kan worden behandeld door het tekort aan de bijnierhormonen aan te vullen. Indien deze behandeling niet op tijd wordt gestart, kan dit zeer schadelijk zijn en in sommige gevallen zelfs leiden tot sterfte.

Hoe wordt cerebrale ALD behandeld?
Cerebrale ALD kan behandeld worden met een stamceltransplantatie. Een stamceltransplantatie is levensreddend, maar alleen in een vroeg stadium, als er nog geen klachten zijn.

Hoe vaak komt de ziekte ALD voor?
ALD ontstaat bij ongeveer 1 op de 15.000 pasgeborenen. Dit betekent dat er in Nederland elk jaar 12 kinderen met ALD worden geboren. Dit zijn ongeveer 6 jongens en 6 meisjes per jaar.

Hoe werkt de overerving van ALD?
ALD is een X-chromosoom gebonden ziekte. Dit betekent dat het verantwoordelijke gen op het X-chromosoom ligt. Mannen hebben 1 X-chromosoom en 1 Y-chromosoom. Vrouwen hebben 2 X-chromosomen. Van een vrouw met ALD zal de helft van haar kinderen ook ALD krijgen. Een dochter krijgt 1 X-chromosoom van vader en 1 X-chromosoom van moeder. Zij heeft 50% kans het aangedane ALD gen te krijgen en 50% kans het gezonde ALD gen van haar moeder te krijgen. Een zoon krijgt zijn Y-chromosoom van vader en het X-chromosoom van moeder. Dus ook een zoon heeft 50% kans het aangedane ALD gen van zijn moeder te ontvangen.
Voor een X-chromosoom gebonden ziekte als ALD geldt dat wanneer een aangedane vader kinderen krijgt zijn zonen nooit de ziekte krijgen. Hij geeft altijd zijn Y-chromosoom door aan zijn zonen en het X-chromosoom komt van moeder. Daarentegen zullen al zijn dochters het aangedane ALD gen ontvangen, omdat zij altijd zijn enige aangedane X-chromosoom ontvangen.

Laatst aangepast | 03/10/2019